Cesarstwo Rzymskie

  „Komedia republiki”

Twórcą tego ustroju był Oktawian August. Krwawe wojny i zamieszki ułatwiły mu zadanie, ponieważ ludzie chcieli tylko pokoju, który dał im właśnie on. System stworzony przez Oktawiana był faktycznie monarchią, chociaż rządzący utrzymywał, że działa zgodnie z republikańska tradycją. Panujący miał w swym ręku armię, zarząd wielu prowincji, decydujący głos w senacie. Z republikańskich instytucji zniknęła najważniejsza-zdromadzenie obywatelskie. Została jednak druga równie ważna-senat, który był przez Augusta traktowany z respektem, a jego uprawnienia stopniowo wzrastały, bo przejmował rolę zgromadzenia. Cesarz dbał o uzyskanie poparcie w senacie przedstawiając swoje sprawy. Władcy pilnowali by do senatu wchodzili ludzie im lojalni, co nie zawsze się udawało.

Nowa elita cesarstwa

Bez senatu nie dało się kierować imperium, mieszkańcy byli tak przyzwyczajeni do rządów członków senatu, że usunięcie senatorów nie wchodziło w rachubę. Augustowi nie udałoby się jednak stworzyć stabilnego państwa gdyby nie otworzył dotąd zamkniętej grupy senatorów. W czasach cesarstwa obok starych członków w senacie zasiedli ludzie nowi: przedstawiciele arystokracji miast italskich, a za późniejszych cesarzy także z prowincji. Dopuszczenie do rządzenia elit innych miast było pierwszym warunkiem sukcesu, drugim zręczna polityka wobec miast. Jeśli wszystko szło dobrze cesarz pozwalał rządzić lokalnym władzom nie narzucając rzymskiego prawa i instytucji. W takiej sytuacji elity prowincjonalne nie miały powodów by angażować się w polityczne awantury i występować przeciw rzymskiemu panowaniu. Zresztą potęga rzymska była porażająca i tylko Żydzi wierząc, że Bóg wesprze ich w walce z bezbożnymi Rzymianami zaryzykowali 3 powstania stłumione w brutalny sposób.

Prowincje w czasach cesarstwa

Oktawian zachował podział imperium na prowincje, ale zmienił sposób zarządzania nimi. Częścią prowincji, w których nie potrzebna była interwencja wojsk, władali namiestnicy powoływani przez senat, tam gdzie stała armia rządy należały do ludzi cesarza. Oktawian zapoczątkował reformy mająca na celu poddanie namiestników kontroli i zmniejszanie samowoli urzędników
Najważniejszym zadaniem władzy była osłona granic. Na granicy europejskiej rzymscy namiestnicy mieli do czynienia z ludami barbarzyńskimi, na tyle niegroźnymi, że nie stanowiły realnego zagrożenia dla imperium, trzeba było tylko pilnować by nie zdobywali nowych terytoriów i nie rośli w siłę. Inaczej na wschodzie gdzie Rzym sąsiadował z królestwem Partów obejmującym Iran i Mezopotamię. Mimo swych rozmiarów nie był to groźny przeciwnik, gdyż częste wojny domowe o tron ułatwiały utrzymanie pokoju na wschodniej granicy.

Armia cesarstwa

Oktawian dokonał reformy armii, stała się ona armią zawodową, w której żołnierze służyli wiele lat. Trzon armii legiony rekrutowano wśród obywateli rzymskich( po skończeniu służby dostawali wysoką pieniężną odprawę często też nadział ziemi w prowincjach),  skład wojsk posiłkowych stanowili nie-obywatele, którzy oprócz odprawy dostawali obywatelstwo rzymskie.

Kryzys i upadek republiki

W połowie II w. p.n.e. pojawiły się pierwsze oznaki kryzysu republiki rzymskiej. Proces był długotrwały i skomplikowany, dlatego kryzys trwał ponad sto lat zanim doszło do upadku.

Próby pierwszych reform

Pierwsze i najważniejsze próby naprawy dotyczyły sytuacji chłopstwa. Jego sytuacja ulegała pogorszeniu w czasie wyczerpującej II wojny punickiej.  Liczba chłopów zaczęła się zmniejszać, a Ci zrujnowani przeprowadzali się do miast, bo łatwiej było tam znaleźć pracę, a musimy pamiętać, że chłopi byli podstawą rzymskiego wojska, więc ich pogarszająca się sytuacja była zagrożeniem dla armii. Ówczesny trybun ludowy Tyberiusz Grach zaproponował podział ziemi należącej do państwa rzymskiego. Ziemia ta należała do bogatych, ale zabierano im tylko część własności ziemskiej, do której zresztą nie mieli prawa. Reakcja elit była gwałtowna, ostatecznie doszło do zamieszek, zabito Tyberiusza i jego zwolenników.
Brat Tyberiusza, Gajusz, próbował dokonać zmian ustrojowych ograniczając władzę senatorów. Aby mieć za sobą biedotę zmniejszył ceny zboża. Powtórny wybuch zamieszek doprowadził do śmierci kolejnego z braci.

Wojna ze sprzymierzeńcami
 
Sprzymierzeńcami III i II w. p.n.e. W Italii miały miejsce poważne zmiany. Coraz więcej osób posługiwało się łaciną, przyjmowało rzymski sposób życia, znikały różnice kulturowe. Sprzymierzeńcy pragnęli pełnego zjednoczenia z Rzymem; chcieli otrzymać obywatelstwo rzymskie. Opór przeciwko italskim ambicjom był silny wśród biedoty rzymskiej (nie chcieli dzielić się przywilejami tj. niepłacenie podatku od ziemi, udział w reformach rolnych, zboże po niższych cenach). Także część polityków broniła się przed zmianą reguł gry politycznej, co musiałoby nastąpić gdyby przyjęto naraz tak wielu obywateli.
Mieszkańcy Italii świadomi, że nie mają szans na spełnienie swych postulatów wypowiedzieli groźną wojnę Rzymowi. W panice uchwalono przyznanie obywatelstwa tym, którzy pozostali wierni, później wydano drugą ustawę dla tych, którzy w określonym terminie złożą broń-konflikt szybko wygasł.

Wojny z niewolnikami.

Liczba niewolników systematycznie rosła w wyniku wojen zdobywczych, w zdobywczych w I w. p.n.e. udział niewolnej siły roboczej w ekonomii Italii osiągnął najwyższy poziom w czasach starożytnych. Pojawiło się nowe zjawisko- majątki ziemskie o średnich rozmiarach były uprawiane przede wszystkim przez niewolników. Wzrost ich liczby spowodował pogorszenie ich pozycji, zabicie niewolnika nie było traktowane jak zabójstwo. Państwo wyrzekło się interweniowania w stosunki między panem a niewolnikiem. Wszystko to tłumaczy, czemu w tym czasie mogło dojść i doszło do wielkiego buntu niewolników. Władze były zajęte sprawami wew. i zew.i dlatego miały problemy ze stłumieniem wojen niewolniczych, zwłaszcza największą z nich, dowodzoną przez Spartakusa.

Wielcy politycy i wojny domowe

Zgubnym dla republiki zmianom podlegała elita. Część jej wzbogaciła się na łupach wojennych i sprawowaniu namiestnictw w prowincjach. Owe środki posłużyły do życia w luksusie, pałace i te sprawy;) lecz także do przekupywania członków komicji, konkurencyjnych polityków i sędziów. Doszło również do zmian armii za konsula Mariusza, który wprowadził armię zaciężną, która nie była lojalna wobec państwa, a wobec wodza. Rosnące ambicje polityków nie znajdowały spełnienia w senacie, władzę zaczęto zdobywać siłą. Rozpoczął się okres wojen domowych. Decydującym konfliktem dla republiki był spór między Cezarem a Pompejuszem. Cezar mający poparcie wśród ludu, polityk niebojący się ustrojowych innowacji, zdobywca Galii, starł się z człowiekiem konserwatywnym, wspieranym przez kręgi senackie. Zwyciężył Cezar (Pompejusz zginął w działaniach wojennych), ale w 4 lata po śmierci swojego przeciwnika sam pada ofiarą spisku. Mimo, że Italia w czasie kryzysu przezywała lata gospodarczego rozwoju, republika przeżyła ogromne załamanie. Zdobyte bogactwo okazało się zgubne dla ustroju.

Ważniejsze zamieszki społeczne i wojny domowe

Daty p.n.e.

133- trybunat Tyberiusza Grakcha i jego śmierć tego roku
121- ogłoszenie stanu wyjątkowego-śmierć Gajusza Grakcha
91-89  wojna ze sprzymierzeńcami italskimi
88- Sulla maszeruje na Rzym i zdobywa władzę
73-71  wojna z niewolnikami dowodzonymi przez Spartakusa
49-  Cezar wbrew nakazowi senatu, wkracza z wojskiem do Italii o zdobywa w niej władzę
48-  Cezar walczy z Gnejuszem Pompejuszem, którego pokonuje pod Farsalos
44- Cezar ginie z rąk spiskowców
43-42-  wojna domowa w Italii między Oktawianem a Antoniuszem
36- Oktawian pokonuje flotę dowodzoną przez syna Pompejusza
31 -zwycięstwo Oktawiana nad Antoniuszem w bitwie pod Akcjom
30- Oktawian zostaje jedynym panem imperium, Antoniusz popełnia samobójstwo

  

Najważniejsze wydarzenia z ekspansji rzymskiej poza Italią w okresie republiki:

Daty p.n.e.

264-241 – I wojna punicka- zakończona opanowaniem większości Sycylii, jej wschodnia część znajdzie się pod panowaniem rzymskim po II wojnie punickiej
218-201 – II wojna punicka –tocząca się główni w Italii wojskami kartagińskimi dowodzi Hannibal
197 -powstanie dwóch prowincji w Hiszpanii
149-146 III wojna punicka- zakończona zniszczeniem Kartaginy i powstaniem prowincji Afryki
172-167-  wojna macedońska kończąca się zniszczeniem królestwa macedońskiego, ale bez aneksji Macedonii
146- powstanie prowincji Macedonii
129- powstanie prowincji nazwanej Azją
118 -powstanie prowincji zwanej Galią Karbońską
116 -powstanie prowincji Frygii
63- powstanie prowincji Syrii
46- powstanie prowincji nazywanej Afryką Nową

Prowincje

Organizacja panowania na obszarach poza Italią przebiegała trochę inaczej. Tworzono tam prowincje zarządzane przez aktualnych urzędników, którym przedłużano uprawnienia, nazywano ich prokonsulami lub propretorami. Niższe szczeble miały stare struktury sprawowania władzy. Prowincja miała swojego namiestnika, z którym przybywał kwestor, zajmujący się finansami, ale o tym już pisałam przy opisach urzędników.

Organizacja panowania rzymskiego w Italii.

Opanowanie Italii było procesem długotrwałym i niełatwym, zdumiewające jest to, że trwało nawet wtedy gdy stacjonowały tam wojska Hannibala. Większość państw Rzym anektował, na ogół wczorajsi przeciwnicy zachowywali swój ustrój, prawo i odrębność. Musieli płacić tylko daniny (ich wysokość była zależna od warunków, w jakich doszło do aneksji, jeśli poddali się bez walki byli zwalniani z płacenia, jeśli bronili się długo opłaty rosły). Rzym budził strach, więc rzadkie były przypadki sojuszy międzypaństwowych o charakterze antyrzymskim. Istotną rolę w pacyfikacji Italii odgrywały kolonie-miasta zakładane przez Rzymian w strategicznych punktach półwyspu. Ci, którzy się tam przenosili dostawali duże połacie ziemi i stawali się średnio zamożnymi ludźmi.