Kryzys i upadek republiki

W połowie II w. p.n.e. pojawiły się pierwsze oznaki kryzysu republiki rzymskiej. Proces był długotrwały i skomplikowany, dlatego kryzys trwał ponad sto lat zanim doszło do upadku.

Próby pierwszych reform

Pierwsze i najważniejsze próby naprawy dotyczyły sytuacji chłopstwa. Jego sytuacja ulegała pogorszeniu w czasie wyczerpującej II wojny punickiej.  Liczba chłopów zaczęła się zmniejszać, a Ci zrujnowani przeprowadzali się do miast, bo łatwiej było tam znaleźć pracę, a musimy pamiętać, że chłopi byli podstawą rzymskiego wojska, więc ich pogarszająca się sytuacja była zagrożeniem dla armii. Ówczesny trybun ludowy Tyberiusz Grach zaproponował podział ziemi należącej do państwa rzymskiego. Ziemia ta należała do bogatych, ale zabierano im tylko część własności ziemskiej, do której zresztą nie mieli prawa. Reakcja elit była gwałtowna, ostatecznie doszło do zamieszek, zabito Tyberiusza i jego zwolenników.
Brat Tyberiusza, Gajusz, próbował dokonać zmian ustrojowych ograniczając władzę senatorów. Aby mieć za sobą biedotę zmniejszył ceny zboża. Powtórny wybuch zamieszek doprowadził do śmierci kolejnego z braci.

Wojna ze sprzymierzeńcami
 
Sprzymierzeńcami III i II w. p.n.e. W Italii miały miejsce poważne zmiany. Coraz więcej osób posługiwało się łaciną, przyjmowało rzymski sposób życia, znikały różnice kulturowe. Sprzymierzeńcy pragnęli pełnego zjednoczenia z Rzymem; chcieli otrzymać obywatelstwo rzymskie. Opór przeciwko italskim ambicjom był silny wśród biedoty rzymskiej (nie chcieli dzielić się przywilejami tj. niepłacenie podatku od ziemi, udział w reformach rolnych, zboże po niższych cenach). Także część polityków broniła się przed zmianą reguł gry politycznej, co musiałoby nastąpić gdyby przyjęto naraz tak wielu obywateli.
Mieszkańcy Italii świadomi, że nie mają szans na spełnienie swych postulatów wypowiedzieli groźną wojnę Rzymowi. W panice uchwalono przyznanie obywatelstwa tym, którzy pozostali wierni, później wydano drugą ustawę dla tych, którzy w określonym terminie złożą broń-konflikt szybko wygasł.

Wojny z niewolnikami.

Liczba niewolników systematycznie rosła w wyniku wojen zdobywczych, w zdobywczych w I w. p.n.e. udział niewolnej siły roboczej w ekonomii Italii osiągnął najwyższy poziom w czasach starożytnych. Pojawiło się nowe zjawisko- majątki ziemskie o średnich rozmiarach były uprawiane przede wszystkim przez niewolników. Wzrost ich liczby spowodował pogorszenie ich pozycji, zabicie niewolnika nie było traktowane jak zabójstwo. Państwo wyrzekło się interweniowania w stosunki między panem a niewolnikiem. Wszystko to tłumaczy, czemu w tym czasie mogło dojść i doszło do wielkiego buntu niewolników. Władze były zajęte sprawami wew. i zew.i dlatego miały problemy ze stłumieniem wojen niewolniczych, zwłaszcza największą z nich, dowodzoną przez Spartakusa.

Wielcy politycy i wojny domowe

Zgubnym dla republiki zmianom podlegała elita. Część jej wzbogaciła się na łupach wojennych i sprawowaniu namiestnictw w prowincjach. Owe środki posłużyły do życia w luksusie, pałace i te sprawy;) lecz także do przekupywania członków komicji, konkurencyjnych polityków i sędziów. Doszło również do zmian armii za konsula Mariusza, który wprowadził armię zaciężną, która nie była lojalna wobec państwa, a wobec wodza. Rosnące ambicje polityków nie znajdowały spełnienia w senacie, władzę zaczęto zdobywać siłą. Rozpoczął się okres wojen domowych. Decydującym konfliktem dla republiki był spór między Cezarem a Pompejuszem. Cezar mający poparcie wśród ludu, polityk niebojący się ustrojowych innowacji, zdobywca Galii, starł się z człowiekiem konserwatywnym, wspieranym przez kręgi senackie. Zwyciężył Cezar (Pompejusz zginął w działaniach wojennych), ale w 4 lata po śmierci swojego przeciwnika sam pada ofiarą spisku. Mimo, że Italia w czasie kryzysu przezywała lata gospodarczego rozwoju, republika przeżyła ogromne załamanie. Zdobyte bogactwo okazało się zgubne dla ustroju.

Ważniejsze zamieszki społeczne i wojny domowe

Daty p.n.e.

133- trybunat Tyberiusza Grakcha i jego śmierć tego roku
121- ogłoszenie stanu wyjątkowego-śmierć Gajusza Grakcha
91-89  wojna ze sprzymierzeńcami italskimi
88- Sulla maszeruje na Rzym i zdobywa władzę
73-71  wojna z niewolnikami dowodzonymi przez Spartakusa
49-  Cezar wbrew nakazowi senatu, wkracza z wojskiem do Italii o zdobywa w niej władzę
48-  Cezar walczy z Gnejuszem Pompejuszem, którego pokonuje pod Farsalos
44- Cezar ginie z rąk spiskowców
43-42-  wojna domowa w Italii między Oktawianem a Antoniuszem
36- Oktawian pokonuje flotę dowodzoną przez syna Pompejusza
31 -zwycięstwo Oktawiana nad Antoniuszem w bitwie pod Akcjom
30- Oktawian zostaje jedynym panem imperium, Antoniusz popełnia samobójstwo